Helmond krijgt omstreeks het jaar 1232 stadsrechten. In de oude burcht heeft onder andere hertogin Maria van Brabant haar domicilie. Zij was een dochter van hertog Hendrik I van Brabant, die in 1220 de heerlijkheid Helmond kocht. Maria stichtte het Cisterciënzerklooster Binderen, waardoor in de loop der tijd het landbouwareaal in Helmond fors toenam.
De naam Helmond zou een samenstelling kunnen zijn van 'hel', dat laaggelegen plaats betekent, en 'mond', dat een versterkte plaats aanduidt. De oude burcht heeft wellicht Helmond geheten. De naam kan goed zijn overgegaan van de burcht op de nederzetting, die uitgroeide tot de huidige stad.
Het fraaie kasteel, dat Jan III van Berlaer circa 1400 voltooit, komt in de plaats van de burcht, die sindsdien ''t oude huijs' heet. Tegelijkertijd met de bouw van het nieuwe kasteel legt Helmond verdedigingswerken aan in de vorm van wallen en een gracht. Het kasteel maakt deel uit van de vestingwerken.
Handel en nijverheid in de Middeleeuwen
De handel krijgt een impuls door de toekenning van marktrechten in 1376. Helmond mag dan drie keer per jaar een grote jaarmarkt houden en elke week een weekmarkt voor de boeren uit de omgeving. De handelsgeest van de Helmondse kooplieden blijkt in de Middeleeuwen al uit het feit, dat zij hun verkooptalenten dan laten zien in alle uithoeken van Brabant. Ook in de stad zelf gaat het economisch voor de wind. Zeven ambachtsgilden worden in 1389 officieel erkend door de heer, Jan III van Berlaer. Textielnijverheid staat centraal bij vier van die zeven gilden. De aanwezigheid van de Van Berlaer's als kasteelheren trekt allerlei beroepsgroepen naar Helmond. Vooral de eerste helft van de vijftiende eeuw kent Helmond een grote economische bloeiperiode.
Groei in een stroomversnelling (17e - 19e eeuw)
Oorlogen teisteren de lage landen van de 16e tot de 18e eeuw. Ook Helmond ondervindt de gevolgen van ondermeer de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Het heeft een negatieve invloed op de economie. Toch blijft de linnenweverij, mede dankzij contacten met Haarlem, in Helmond een belangrijke bedrijfstak. Na de 18e eeuw komen, onder invloed van de Franse en de daarop volgende Bataafse Revolutie, nieuwe juridische structuren, die de oude feodale vervangen. Ze zijn gebaseerd op gelijkheid, vrijheid en broederschap.. Er komen dan ook weer meer mogelijkheden op economisch gebied. In de 18e eeuw vestigen ondernemers als Raymakers, Ramaer, Diddens en Fentener van Vlissingen zich in Helmond. Zij vestigen textielbedrijven en borduren daarmee voort op de eeuwenoude textieltraditie van Helmond en de Helmonders.
In 1823 neemt koning Willem I een belangrijke beslissing voor deze regio. Hij geeft het startsein voor de aanleg van de Zuid-Willemsvaart. Deze beslissing is voor de Helmondse economie van cruciaal belang. Naast de verdere ontwikkeling van de textielindustrie vestigen zich ook andere industrieën in de stad, zoals metaal- (Begemann en Van Thiel) en voedingsindustrie (EDAH). Hierdoor ontwikkelt Helmond zich tot een moderne centrumstad met voorzieningen, die bij een handelscentrum horen: een station, hotels en restaurants. Het inwonertal stijgt tussen 1800 en 1900 van 2.500 tot 12.000.
Veerkracht (20e eeuw)
Helmond groeit de eerste decennia van de 20ste eeuw geweldig. In ruim dertig jaar verdrievoudigt het inwoneraantal. De crisis in de dertiger jaren en de Tweede Wereldoorlog laten de economie diep duikelen. De conjunctuurgevoelige textielnijverheid krijgt het zwaar te verduren, maar Helmond kruipt na WOII uit het diepe dal en de welvaart groeit. De stad wordt in 1968 uitgebreid met delen van Aarle-Rixtel, Someren, Bakel, Stiphout, Mierlo en Deurne. In die tijd krijgen textiel- en metaalindustrie zware klappen en mede om die problemen het hoofd te kunnen bieden wordt Helmond in 1976 aangewezen als groeistad.
Helmond grijpt deze kans aan om zich op tal van gebieden te vernieuwen. Dat heeft een positief effect op de bedrijvigheid. Tal van nieuwe bedrijven vestigen zich in de stad en geven Helmond een nieuwe, frisse uitstraling. Het kanaal, dat ooit een enorme opwaartse economische stroom teweegbracht, wordt om de stad heen gelegd. Het is een van de grote waterbouwkundige werken van Nederland. Het staat model voor de grootse verandering van het gezicht van de binnenstad die op stapel staat. Ondernemend Helmond toont opnieuw veerkracht. Op dit moment zijn in Helmond circa 2.200 bedrijven gevestigd, die werk bieden aan ongeveer dertigduizend mensen. Onlangs werd de 85.000ste inwoner van Helmond verwelkomd.
